მექანიზმი და მიზეზები

ოსტეოპოროზის განვითარების მექანიზმი და გამომწვევი მიზეზები

ძვლოვანი ქსოვილი მუდმივგანახლებადია; იგი ჩართულია ორგანიზმში მიმდინარე მინერალური ცვლის პროცესში. მთელი ცხოვრების მანძილზე ადამიანის ხერხემალი მუდმივად განიცდის რეგენერაციის პროცესს ანუ მასში ჩნდება დესტრუქციის უბნები, რომლებიც შემდეგ კვლავ ჩანაცვლდება ახალწარმოქმნილი ძვლოვანი ქსოვილით. უახლესი მონაცემებით, ადამიანის ჩონჩხის სრული განახლება ხდება 10-15 წელში.

მოზარდებსა და ახალგაზრდებში ძვლის ფორმირების პროცესი ჭარბობს დესტრუქციულ პროცესებს, რის გამოც იზრდება ძვლის მინერალური სიმკვრივის მაჩვენებელი, თუმცა  გარკვეულ დონემდე, რასაც ,, ძვლოვანი მასის პიკი“ ეწოდება და, როგორც წესი, ვლინდება 20-30 წლის ასაკში.  ამის შემდგომ, დესტრუქციული პროცესების გააქტიურების შედეგად , უკვე იწყება ძვლის მასის თანდათანობითი განლევა, რომელიც აღარ კომპენსირდება  საკმარისი ოდენობის ახალი ქსოვილის წარმოქმნით. ოსტეოპოროზის დროს ადგილი აქვს არა მარტო ძვლოვანი ქსოვილის განლევას, არამედ ირღვევა მისი მიკროარქიტექტურა, რის შედეგადაც ძვლები უფრო მყიფე ხდება და მოტეხილობების  განვითარებისათვის სულ მცირე ტრამვაც კი საკმარისია; ხშირია ატრავმული მოტეხილობებიც (საკუთარის სიმაღლიდან ვარდნა, სხეულის მოხრა, შეტრიალება და სხვა).

ასაკის მატებასთან ერთად ძვლის მასის კარგვა უფრო ინტენსიური ხდება როგორც ქალბატონებში, ისე მამაკაცებში, თუმცა ქალბატონებში კიდევ უფრო გამოხატულია მენოპაუზის შემდგომ პერიოდში, რაც დაკავშირებულია ქალის ორგანიზმში სასქესო ჰორმონების (ესტროგენები) კონცენტრაციის მკვეთრ შემცირებასთან. ამიტომაც არის, რომ ოსტეოპოროზი ქალებში გაცილებით ხშირია, მამაკაცებთან შედარებით.

გარდა ამისა, ძვლის მინერალური ცვლის პროცესებზე უარყოფით გავლენას ახდენს ზოგიერთი სამკურნალო საშუალება და ისეთი დაავადებები, როგორიცაა: ენდოკრინული პათოლოგიები (თირეოტოქსიკოზი, ჰიპოგონადიზმი, ჰიპერპარათირეოზი, შაქრიანი დიაბეტი მე-2 ტიპის და სხვ), რევმატოიდული დაავადებები (რევმატოიდული ართრიტი, სისტემური წითელი მგლურა), კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ზოგიერთი ქრონიკული დაავადება, ალკოჰოლიზმი; მედიკამენტებიდან აღსანიშნავია: გლუკოკორტიკოიდები, კრუნჩხვის საწინააღმდეგო მედიკამენტები და სხვ.

ექიმები განასხვავებენ ოსტეოპოროზის ორ ძირითად ტიპს - პირველადსა და მეორადს. პირველ ტიპს მიეკუთვნება მენოპაუზის შემდგომი და   სენილური ოსტეოპოროზი (ხანდაზმულთა ოსტეოპოროზი), რომელიც გვხვდება 75 წელს გადაცილებულ ქალებსა და მამაკაცებში. მეორადი ოსტეოპოროზი კი ვითარდება ქრონიკული დაავადებებისა და გარკვეული ჯგუფის მედიკამენტებით ხანგრძლივი მკურნალობის  ფონზე.

რისკის  ფაქტორები  

სამწუხაროდ ოსტეოპოროზის განვითარებისგან არავინაა დაზღვეული, რადგანაც მის განვითარებაზე მრავლობითი ფაქტორები ახდენენ ზეგავლენას.

სპეციალისტები გამოყოფენ ცალკეულ  რისკ-ჯგუფებს; ამ ჯგუფის პაციენტებში ოსტეოპოროზის განვითარების რისკი გაცილებით მაღალია და საჭიროებენ დაკვირვებას, რათა დროულად დაიწყონ შესაბამისი მკურნალობა. პაციენტებს აღნიშნულ რისკ- ჯგუფს  მიაკუთვნებენ ქვემოთ ჩამოთვლილი ფაქტორების არსებობის შემთხვევაში:

  • ძვლის დაბალი მინერალური სიმკვრივე.
    ერთერთი ყველაზე  მნიშვნელოვანი ფაქტორია, რომელიც გამოირჩევა დიდი სიზუსტით მოტეხილობის რისკის შეფასებისას.
  • ასაკი -50 წელს ზემოთ.
    ოსტეოპოროზი ასაკთან ასოცირებული დაავადებაა. ოსტეოპოროზის განვითარების სიხშირე მკვეთრად მატულობს 50წლის და ზემოთ ასაკის პაციენტებში.
  • მდედრობითი სქესი.
    ქალბატონებში ოსტეოპოროზის განვითარების ალბათობა გაცილებით მაღალია, მამაკაცებთან შედარებით. ქალებში ოსტეოპოროზული მოტეხილობის განვითარების რისკი შეადგენს 50%-ს, მაშინ როდესაც მამაკაცებში იგივე მაჩვენებელი მხოლოდ 20-30-% უტოლდება. ასეთი მკვეთრი განსხვავება აიხსნება იმით, რომ  ქალებშიმენოპაუზის დადგომისთანავე  ძვლოვანი ქსოვილის განლევის პროცესი გაცილებით ინტენსიურია, ვიდრე მამაკაცებში.
  • მოტეხილობის ანამნეზი ოჯახის წევრებს შორის.
    ოჯახის წევრებში გამოვლენილი ატრავმული მოტეხილობები (განსაკუთრებით ბარძაყის ძვლის ) უკვე თავისთავად მიანიშნებს  მოტეხილობის მაღალი რისკის არსებობაზე,  ძვლის მინერალური სიმკვრივის მაჩვენებლის მიუხედავად.
  • მოტეხილობა უმნიშვნელო ტრავმის პირობებში.
    წინა მოტეხილობის არსებობა 2-ჯერ ზრდის ახალი მოტეხილობის რისკს.
  • რასობრივი წარმომავლობა - ევროპეიდული, აზიური.
    ევროპეიდული და მონღოლოიდური რასის წარმომადგენლებს შორის ოსტეოპოროზის სიხშირე უფრო მაღალია ნეგროიდული რასის წარმომადგენლებთან შედარებით.
  • მენოპაუზა.
    ფიზიოლოგიური ან ხელოვნური გზით გამოწვეული ოსტეოპოროზი  წარმოადგენს ქალებში პოსტმენოპაუზური ოსტეოპოროზის ძირითად გამომწვევ ფაქტორს.  მენოპაუზის პერიოდში მყოფი ქალბატონები ან პაციენტები, რომელთაც ჩატარებული აქვთ საშვილოსნოსა და საკვერცხეების რეზექცია, უნდა იმყოფებოდნენ დაკვირვების ქვეშ, რადგან მათ შემთხვევაში ოსტეოპოროზის განვითარების ალბათობა საკმაოდ მაღალია.
  • გლუკოკორტიკოიდებით ხანგრძლივი თერაპია.
    ხშირად მეორადი ოსტეოპოროზის მიზეზი შეიძლება იყოს სტეროიდებით ხანგრძლივი მკურნალობის კურსი (პრედნიზოლონი და სხვა.)
  • რევმატიული (რევმატოიდული ართრიტი) და ენდოკრინული დაავადებები.
    რევმატიული (რევმატოიდული ართრიტი) და ენდოკრინული დაავადებების არსებობა უარყოფითად აისახება ძვალში მიმდინარე ნივთიერებათა ცვლის პროცესებზე და რომელიმე მათგანი შესაძლოა გახდეს მეორადი ოსტეოპოროზის გამომწვევი მიზეზი.
  • ჰიპოგონადიზმი მამაკაცებში (ანდროგენების დეფიციტი).
     ძვლის მეტაბოლიზმზე  ნეგატიურ გავლენას ახდენს ასევე, მამაკაცებში ანდროგენების და ქალბატონებში ესტროგენების დეფიციტი და ზრდის მოტეხილობის რისკს.

ქვემოთ ჩამოთვლილი რისკის ფაქტორები მოდიფიცირებადია ანუ კავშირშია პაციენტის ცხოვრების ნირთან და შესაძლებელია მათი კორექცია

  • ალკოჰოლი.
    ჭარბი რაოდენობით ალკოჰოლის გამოყენება (ჭარბად მიჩნეულია ალკოჰოლის 3 ერთეულზე მეტი მამაკაცებში და 2 ერთეულზე მეტი ქალებში).
  • მწეველობა.
    წარსულში ან მოცემულ მომენტში მწეველ ადამიანებში ოსტეოპოროზისა და მოტეხილობების განვითარების რისკი მაღალია.
  • სხეულის ნორმაზე დაბალი წონა.
    სხეულის მცირე წონა (სხეულის მასისი ინდექსი ნაკლებია 20კგ/მ-ზე) ასოცირებულია მოტეხილობების მაღალ რისკთან.
  • საკვებით კალციუმის არასაკმარისი რაოდენობის მიღება.
    ორგანიზმში საკვების გზით არასაკმარისი კალციუმის მიღების შემთხვევაში პარათირეოიდული ჰორმონი იწყებს მის მობილიზებას ძვლოვანი ქსოვილიდან, რათა მოახდინოს ნერვებისა და კუნთებისათვის საჭირო კონცენტრაციის კომპენსირება.
  •  D ვიტამინის დეფიციტი.
    D ვიტამინი საჭიროა ნაწლავიდან კალციუმის შესაწოვად. მისი სინთეზი მიმდინარეობს კანში მზის სხივების დახმარებით. ჩვეულებრივ,  დღეში საკმარისია ადამიანმა 10-15 წუთი გაატაროს მზეზე, რათა D ვიტამინი საკმარისი რაოდენობით გამომუშავდეს  მის ორგანიზმში. გასათვალისწინებელია, რომ მოხუცებისა (რომლებიც ხშირად არ იმყოფებიან სუფთა ჰაეზე) და ჩრდილოეთში მცხოვრები პოპულაციისათვის რეკომენდებულია  D ვიტამინის დამატებითი დოზით მიღება.
  • არასაკმარისი ფიზიკური აქტივობა.
     პირებში, რომლებიც ეწევიან პასიურ ცხოვრებას, ოსტეოპოროზის განვითარების რისკი საკმაოდ მაღალია. მათთვის რეკომენდებულია ფიზიკური ვარჯიშები.
კლასიფიკაცია

ოსტეოპოროზის კლასიფიკაცია

კლინიკურ პრაქტიკაში სადღეისოდ გამოიყენება ეტიოლოგიური და პათოგენეზური პრინციპით შედგენილი ოსტეოპოროზის კლასიფიკაცია. გამოყოფენ ორი ძირითადი ტიპის ოსტეოპოროზს -პირველადი და მეორადი. პირველად ოსტეოპოროზს მიეკუთვნება ასაკით განპირობებული ძვლოვანი მასის დეფიციტი და უცნობი ეტიოლოგიის ოსტეოპათიები (იუვენილური-ოსტეოპოროზი ბავშვებში და მოზარდებში); იდიოპათიური - ახალგაზრდა და საშუალო ასაკი პირებში). პირველადი ოსტეოპოროზი მეტად არის გავრცელებული: მისი გავრცელების სიხშირის დამოკიდებულება მეორადი ოსტეოპოროზის ყველა სხვა დანარჩენ ფორმასთან არის 4:1. მეორადი ოსტეოპოროზი, რომელიც ვლინდება რომელიმე სხვა პათოლოგიური მდგომარეობის ან ზემოქმედების გართულების სახით, იყოფა ორ ძირითად ჯგუფად: ძირითადი დაავადებით განპირობებული ოსტეოპოროზი და ოსტეოპოროზი, რომელიც ვითარდება მკურნალობის შედეგად.

ა. პირველადი ოსტეიპოროზი.

  1. მენოპაუზის შემდგომი ოსტეოპოროზი
  2. სენილური ოსტეოპოროზი
  3. იუვენილური ოსტეოპოროზი
  4. იდიოპათიური ოსტეოპოროზი

ბ. მეორადი ოსტეოპოროზი

1.ენდოკრინული დაავადებები

  • ენდოგენური ჰიპერკორტიციზმი (იცენკო-კუშინგის დაავადება და სინდრომი)
  • თირეოტოქსიკოზი
  • ჰიპოგონადიზმი
  • ჰიპერპარათირეოზი
  • შაქრიანი დიაბეტი (ინსულინდამოკიდებული)
  • ჰიპოპიტუიტარიზმი, მრავლობითი ენდოკრინულ-ჯირკვლოვანი უკმარისობა

2. რევმატიული დაავადებები

  •  რევმატოიდული ართრიტი
  • სისტემური წითელი მგლურა
  • მაანკილოზებელი სპორდილოართრიტი

3. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებები

  • კუჭის რეზექციის შემდგომი მდგომარეობა
  • მალაბსორბცია
  • ქრონიკული დაავადებები

4. თირკმლის პათოლოგიები

  • თირკმლის ქრონიკული უკმარისობა
  • თირკმლის მილაკოვანი აციდოზი
  • ფანკონის სინდრომი

5. სისხლის დაავადებები

  • მიელომური დაავადება
  • თალასემია
  • სისტემური მასტოციტოზი
  • ლეიკოზები და ლიმფომები

6. სხვა დაავადებები და პათოლოგიური მდგომარეობები

  • იმობილიზაცია
  • ოვარექტომია
  • ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადებები
  • ალკოჰოლიზმი
  • ნერვული გენეზის ანორექსია
  • კვების რეჟიმის დაეღვევა
  • ორგანოთა ტრანსპლანტაცია

7. გენეტიკური აბერაციები

  • არასრულყოფილი ოსტეოგენეზი
  • მარფანის სიმდრომი
  • ელერს-დანლოსის სინდრომი (არასრულყოფილი დესმოგენეზი)
  • ჰომოცისტინურია და ლიზინურია

8. მედიკამენტები

  • კორტიკოსტეროიდები
  • ანტიკონვულსანტები
  • იმუნოდეპრესანტები
  • გონადოტროპინ-რილიზინგ ფაქტორის ანტაგონისტები
  • ანტაციდები, ალუმინის შემცველი
  • თირეოიდული ჰორმონები
ეპიდემიოლოგია

ოსტეოპოროზის ეპიდემიოლოგია

ოსტეოპოროზი, მისი ფართო გავრცელების გამო, სადღეისოდ განიხილება თანამედროვე ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთ სერიოზულ პრობლემად. ექპერტთა შეფასებით ოსტეოპოროზით დაავადებულია 200 მილიონზე მეტი ადამიანი. ოსტეოპოროზი აღენიშნება პოსტმენოპაუზურ პერიოდში ქალების დაახლოებით 30% და 50 წელს გადაცილებული მამაკაცების  15-20%-ს. ზემოაღნიშნული ქალებიდან სულ მცირე 40%,  უვითარდება მოტეხილობა მინიმალური ტრავმის პირობებში  მთელი ცხოვრების მანძილზე, ერთხელ ან მეტჯერ. მთელ მსოფლიოში პოპულაციის დაბერების პროცესის პროგრესული ზრდა იწვევს მოტეხილობის რიცხვის  მატებას.  მსოფლიო ტენდეციის მიხედვით მხოლოდ მოსახლეობის დაბერების ხარჯზე ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის სიხშირე გაიზრდება 2-ჯერ  2005- 2050 წლების პერიოდში.   

კვლევებით გამოვლინდა, რომ პირველადი მოტეხილობა მნიშვნელოვნად ზრდის შემდგომი მოტეხილობების რისკს. იმ  პაციენტებში, რომელთაც ანამნეზში აღენიშნებოდათ მოტეხილობა, სხვადასხვა ლოკალიზაციის განმეორებითი მოტეხილობის ალბათობა შეადგენს 86%. ასევე, ანამნეზში ვერტებრული მოტეხილობის მქონე პირებში, ბარძაყის ძვლის განმეორებითი მოტეხილობის რისკი გაზრდილია 2,3-ჯერ, ხოლო წინამხრის მოტეხილობის რისკი - 1,4-ჯერ.

ხერხემლის მოტეხილობები. ხშირ შემთხვევაში ვერტებრული მოტეხილობების გამოვლენა ვერ ხერხდება.  აღნიშნული ტიპის მოტეხილობების  10%-ზე ნაკლებ შემთხვევაში საჭიროა ჰოსპიტალიზაცია; გარდა ამისა, მას  შეიძლება ახლდეს მკვეთრად გამოხატული ტკივილის სინდრომი და ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვნად შემცირება.

ევროპაში რადიოლოგიური გამოკვლევებით გამოვლენილი ვერტებრული მოტეხილობების სიხშირეს ადარებენ ქალებსა (საშუალოდ 12%, მერყეობს 6-21% ფარგლებში) და  მამაკაცებში (12%, მერყეობს 8-20% ფარგლებში); ამასთან აღსანიშნავია რომ, მისი მაჩვენებელი იზრდება ასაკის მატებასთან ერთად. მამაკაცებში ვერტებრული მოტეხილობების მიზეზი ხშირ შემთხვევაში შესაძლოა იყოს საწარმოო ტრავმა. განმეორებითი მოტეხილობა ხშირად ვითარდება მომიჯნავე მალებში, უპირატესად ხერხემლის გულმკერდის შუა ნაწილისა და გულმკერდ-წელის მონაკვეთებში.
ასაკის მიხედვით სტანდარტიზებული ხერხემლის მორფომეტრული მოტეხილობების სიხშირე ქალებში შეადგენს 10,7,  ხოლო მამაკაცებში 5,7  1000 ადამიანი-ასაკი მაჩვენებლის მიხედვით; ამასთან, სიხშირე მატულობს ორივე სქესის წარმომადგენლებში.

ბარძაყის მოტეხილობები. ბარძაყის ძვლის მოტეხილობა ასოცირდება ინვალიდობისა და სიკვდილობის ძალიან მაღალ ციფრებთან. ბარძაყის ძვლის გადატანილი მოტეხილობთ, ქალთა პოპულაციაში სიკვდილობის მაჩვენებელი 10-20%-ით მაღალია მოსალოდნელთან შედარებით ასაკის გათვალისწინებით. ყოველწლიურად რეგისტრირებულია ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის 1,7 მილიონი შემტხვევა მთელი მსოფლიო მასშტაბით.
სხვადასხვა ქვეყანაში ბარძაყის მოტეხილობის სიხშირე მნიშვნელოვნად განსხვავებულია. მოტეხილობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი ვლინდება სკანდინავიის ქვეყნებსა და ჩრდილო-ამერიკაში, ყველაზე დაბალი კი სამხრეთ ევროპის ქვეყნებში, აზიასა და ლათინურ ამერიკაში. აღნიშნული ლოკალიზაციის მოტეხილობები უფრო ხშირია ქალებში, გარდა ამისა, მოტეხილობათა  90% ვითარდება 50 წელს გადაცილებულ პირებში.

წინამხრის მოტეხილობა. წინამხრის მოტეხილობა უპირატესად გვხვდება 65 წელს გადაცილებულ ქალებში. ევროპეიდული რასის 40-დან 60 წლამდე ასაკის  ქალბატონებში ნაჩვენებია აღნიშნული ლოკალიზაციის მოტეხილობის სიხშირის მატება; შემდგომ ასაკობრივ ჯგუფებში სიხშირე სტაბილიზდება ან იზრდება უმნიშვნელოდ. შემთხვევათა მხოლოდ 15% მოდის მამაკაცებზე, ასაკის მიუხედავად.
ევროპის მოსახლეობაში წინამხრის მოტეხილობის ყოველწლიური სიხშირის მაჩვენებელი ქალებში შეადგენს 7,3, ხოლო მამაკაცებში -1,7  1000 ადამიანი-ასაკი ერთეულის მიხედვით.

შეფარდებითი მონაცემები სხვა ქრონიკულ დაავადებებთან. აღსანიშნავია, რომ ოსტეოპოროზი უფრო მეტად არის გავრცელებული ვიდრე რიგი სხვა დაავადებები, რომლებზეც გაცილებით მეტად არის ყურადღება გამახვილებული. მაგ.: ევროპეიდული რასის ქალბატონებში ძუძუს კიბოს გავრცელების სიხშირე შეადგენს 9-დან 1-ს, მაშინ როცა ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის შემთხვევები იგივე პოპულაციაში გაცილებით მეტია, კერძოდ 6-დან 1. ბარძაყის ძვლის, ხერხემლის და წიმანხრის მოტეხილობების კომბინირებული რისკი მთელი ცხოვრების მანძილზე შეადგენს 40% და მისი შედარება შესაძლებელია კარდიოლოგიური დაავადებების რისკთან. 45 წლის ქალბატონების საავადმყოფოში გატარებული დღეების დიდი ნაწილი მოდის ოსტეოპოროზით განპირობებულ ჰოსპიტალიზაციაზე, ისეთ დაავადებებთან შედარებით, როგორიცაა: შაქრიანი დიაბეტი, მიოკარდიუმის ინფარქტი და სარძევე ჯირკვლის კიბო. სკნდინავიის ქვეყნებში ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის  რისკს, მთელი ცხოვრების მანძილზე, ადარებენ წინამდებარე ჯირკვლის კიბოს ალბათობასთან.
პროგნოზი. სტატისტიკური გამოთვლებით დადგინდა, რომ 2050 წლისათვის მთელი მსოფლიო მასშტაბით ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის სიხშირე ქალბატონებში გაიზრდება 240%, ხოლო მამაკაცებში 310%-ით. ყოველწლიურად ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის რეგისტრირებული შემთხვევები მატულობს 1,6 მილიონიდან (1990წ)  6,6 მილიონამდე (2050წ).

ძვლის ბიოლოგია

ძვლის ბიოლოგია

ჩონჩხი არამარტო ასრულებს საყრდენ ფუნქციას, არამედ აქტიურად მონაწილეობს მინერალური ცვლის პროცესში. ძვალი ეს დინამიური, ცოცხალი ქსოვილია, რომელსაც ახასიათებს მაღალმგრძნობელობა სხვადასხვა მარეგულირებელი და მაკონტროლებელი მექანიზმების, ასევე ეგზო- და ენდოგენური ფაქტორების მიმართ. ძვლოვანი ქსოვილის მეტაბოლური აქტივობის ინტეგრალურ მაჩვენებელს წარმოადგენს მთელი ცხოვრების მანძილზე ძვალში მიმდინარე  მისი სტრუქტურის აქტიური გარდაქმნისა და განახლების პროცესები, რომელთაც ძვლოვან რემოდელირებას უწოდებენ. ეს პროცესები ერთის მხრივ, წარმოადგენს ძვლოვანი ჰომეოსტაზის მნიშვნელოვან მექანიზმს, ხოლო მეორეს მხრივ, უზრუნველყოფენ ფუნქციონირების ცვალებად პირობებთან ძვლის სტრუქტურულ ადაპტაციას.

ძვლის მუდმივი ხასიათის რემოდელირების პროცესს საფუძვლად უდევს ძვლის უჯრედების - ოსტეობლასტებისა და ოსტეოკლასტების აქტივობა. ძვლოვანი ქსოვილი შედგება ძვლის უჯრედების (ოსტეობლასტები და ოსტეოციტები),  რემოდელირების ჯგუფის უჯრედების (ოსტეოკლასტები), ოსტეოიდისა (არამინერალიზებული ძვლოვანი მატრიქსი, რომელიც შედგება კოლაგენისა და არაკოლაგენური ბოჭკოები) და მინერალიზებული ძვლოვანი მატრიქსისაგან.

ძვლოვანი ქსოვილის უჯრედები ჩართულნი არიან ოსტეოიდის წარმოშობის, განახლებისა და რემოდელირების პროცესში.

  • ოსტეობლასტები ვითარდებიან ძვლის ტვინის მეზენქიმური უჯრედებიდან და უზრუნველყოფს ძვლის მატრიქსის სინთეზსა და შემდგომი მინერალიზაციის პროცესს. ზრდასრული ადამიანის ძვალში გვხვდება ორი ტიპის ოსტეობლასტები - აქტიური ოსტეობლასტები განლაგებულნი არიან ძვლის პროდუქციის ზონებში და ძვლის ზედაპირის მფარავი უჯრედები (არააქტიური ოსტეობლასტები), რომლებიც იკავებენ ძვლის ,,მოსვენებული მდგომარეობის” უბნებს.
  • ოსტეოციტები - ოსტეობლასტური ხაზის უჯრედებია, რომლებიც ახდენენ კვლავწარმოქმნილი ოსტეოიდის ამოვსებასა და გასქელებას, ,,ამოშენებას”. ზრდასრულ ძვალში მინერალიზებულ მატრიქსში განლაგებული ოსტეოციტები, წვრილი წანაზარდების მეშვეობით  უკავშირდებიან ოსტეოიდში განლაგებულ ანალოგიურ უჯრედებს -ოსტეოციტებს, ოსტეობლასტებსა და ძვლის მფარავი შრის უჯრედებს; ასეთი სახით ისინი ქმნიან ბადეს, რომლითაც ხდება საკვები ნივთიერებების, მინერალებისა და მეტაბოლიზმის პროდუქტების ტრანსპორტირება, რაც უზრუნველყოფს აქტიური უჯრედების კოორდინაციულ მოქმედებას..
  • ოსტეოკლასტები - დიდი ზომის მრავალბირთვიანი ჰემოპოეზური გენეზის  უჯრედებია. მისი ფუნქცია მდგომარეობს მინერალიზებული ძვლოვანი მატრიქსის რეზორბციაში.

ძვლოვანი მატრიქსი. ოსტეოიდი შედგება I ტიპის კოლაგენისა (დაახლოებით 94%) და არაკოლაგენური ბოჭკოებისაგან. მინერალიზებული ძვლოვანი მატრიქსი შეიცავს არაორგანულ მინერალურ მარილებს კალციუმის ჰიდროქსიაპატიტის სახით. მინერალიზებული ძვლოვანი ქსოვილის შემადგენლობაში შედის დაახლოებით 25% ორგანული მატრიქსი (2-5% - მოდის ძვლოვან უჯრედებზე), 5% წყალი და  70% არაორგანული მინერალები.

სტრუქტურა. ძვლების დიდი ნაწილი შედგება გარეთა კორტიკული შრის (კომპაქტური), შიდა ტრაბეკულური ზონის (ღრუბლისებრი), პერი-(პერიოსტეუმი) და ენდო- (ენდოსტეუმი) ძვლოვანი შრეებისაგან (გამოფენს ძვალს ძვლის ტვინის ღარის მხრიდან.

ძვლის რემოდელირება. ძვლის რემოდელირება არის ძვლის ,,ძველი” ქსოვილის ,,ახლით” ჩანაცვლების პროცესი, რომელიც მიმდინარეობს ზრდასრულ ძვალში და უზრუნველყოფს ძვლოვანი მასის შენარჩუნებას ნორმის ფარგლებში. რემოდელირების პროცესი მოიცავს შემდეგ ეტაპებს: აქტივირება, რეზორბცია, რევერსია, ფორმირება და ,,მოსვენების პერიოდი“. ამ თანმიმდევრულ ეტაპებს გადის მრავალუჯრედული ძირითადი, საბაზისო ერთეული, რომლის შემადგენლობაში შედიან ფუნქციურად ურთიერთკავშირში მყოფი ოსტეობლასტები, ოსტეოკლასტები და ძვლის გარდაქმნის პროცესებში ჩართული, მათი წინამორბედი უჯრედები. ზრდასრული ადამიანის ძვლოვან სისტემაში რემოდელირების პროცესი მოიცავს თავისუფალი ძვლოვანი ზედაპირის 10%, ხოლო ძვლის ფართობის  დანარჩენი ნაწილის უჯრედები  იმყოფებიან მოსვენებულ მდგომარეობაში.  ძვლის ახალწარმოქმნილი უბანი ინერტული რჩება 10 წლის მანძილზე.

op

რას წარმოადგენს ოსტეოპოროზი?

ოსტეოპოროზს ხშირად თანამედროვე ადამიანის დაავადებად მიიჩნევენ. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით  ეს დაავადება ს  მე-4 ადგილს იკავებ, არაინფექციურ დაავადებებს შორის,  გულ-სისხლძარღვთა, ოკოლოგიური დაავადებებისა და შაქრიანი დიაბეტის შემდეგ. ოსტეოპოროზით სადღეისოდ დაავადებულია 50 წელს გადაცილევული  ყოველი მე-3 ქალბატონი და ყოველი მე-5 მამაკაცი.

ტერმინი ,,ოსტეოპოროზი“ შეესაბამება ,,ფოროვან ძვალს“,  ამ დაავადების დროს ძვლის მასა მცირდება, ხდება მყიფე და ადვილად ვითარდება მოტეხილობა უმნიშვნელო ტრავმის დროსაც კი. ძვლის ქსოვილის განლევა შეუმჩნეველი პროცესია, ამიტომ დაავადება ხშირად უკვე მოტეხილობით ვლინდება ოსტეოპოროზისთვის უპირატესად დამახიათებელია ხერხემლის, ბარძაყის ძვლის ყელის და წინამხრის მოტეხილობები, რომელთა სიხშირე ასაკის მატებასთან ერთად იზრდება როგორც ქალბატონებში ისე მამაკაცებში.

სწორედ ხერხემლის და ბარძაყის ძვლის მოტეხილობები წარმოადგენს ოსტეოპოროზის სერიოზულ გართულებებს და განსაზღვრავს მის სოციალურ-ეკონომიურ გამოსავალს. მოტეხილობის შემთხვევების 70% მოდის ოსტეოპოროზულ მოტეხილობებზე.

განსაკუთრებით მძიმე შედეგები აღინიშნება ბარძაყის ძვლის მოტეხილობის დროს: მოტეხილობიდან 1 წლის განმავლობაში განვითარებული სიკვდილობის მაჩვენებელი აღწევს 30%-ს. აღნიშნული ტიპის მოტეხილობის შემდეგ პაციენტთა 1/3 უძლურია დამოუკიდებლად უზრუნველყოს საკუთარი თავის მოვლა, მუდმივად ესაჭიროება დამხმარე, 1/2 -ს კი მკვეთრად  უქვეითდება  ცხოვრების ხარისხი.
ვერტებრულ მოტეხილობებს თან სდევს მუდმივი ხასიათის ტკივილები ხერხემლის არეში, სიმაღლეში კლება, ხერხემლის დეფორმაცია((კიფოზი) და  შინაგანი ორგანოების მეორადი ფუნქციური დარღვევები.

ამჟანად თანამედროვე სამკურნალო საშუალებების ასევე, კვების, ფიზიკური ვარჯიშებისა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის შესახებ რეკომენდაციების გათვალისწინებით სავსებით შესაძლებელია ოსტეოპოროზის ეფექტური მკურნალობა და მოტეხილობების თავიდან აცილება.